Op. cit.,

Nie będę się tutaj przymierzać do porządnego podsumowania dotychczasowej dyskusji (chociaż wydaje mi się, iż warto to zrobić). Mam natomiast zamiar dorzucić swoje trzy grosze do niektórych jej wątków.

Pierwszy z nich to problem tożsamości – odnoszę wrażenie, że nie tyle (nie wyłącznie) dyscypliny, ile uczestników dyskusji. Towarzyszy tym wypowiedziom „dyskretna” autoreklama, no i mniej lub bardziej wyraźny resentyment: ajaj, nie ma nas w mediach, a socjologowie są! W takim razie podyskutujmy, czy nasze zaangażowanie aby nie odbierze nam dziewictwa i czy nie rozhermetyzuje naszej wieży z kości słoniowej. No, ale z drugiej strony, to modny temat, więc ostatecznie od postulatów dotyczących zaangażowania antropologii i antropologów aż się tu roi. W tej kwestii osobiście najbliższe jest mi stanowisko prof. Godlewskiego, o czym niżej.

Mówiąc poważnie, osobisty i biograficzny wątek w dyskusji wydaje mi się niezwykle istotnym elementem diagnozy zarówno antropologii w Polsce, jak i środowiska antropologicznego, które – jak już ktoś z dyskutantów zauważył – w gruncie rzeczy dopiero zaczyna się identyfikować. Skoro „antropologii w Polsce jeszcze nie ma”, to aby ją stworzyć, trzeba zdać sobie sprawę z tego, na bazie jakich doświadczeń jest ona obecnie budowana.

Gdybym zatem miała określić (już bez płaskich złośliwości) tożsamość – swoją jako antropologa i „swojej” antropologii – to zrobiłabym to jakoś tak: specyficzne (wrocławskie) wykształcenie kulturoznawcze nauczyło mnie wielkiego szacunku dla teorii kultury, nie dało mi jednak prawie wcale metod badań; tych nauczyłam się sama, przede wszystkim od przedstawicieli tzw. paradygmatu jakościowego (interpretatywnego) głównie w socjologii, częściowo od „twardych” socjologów ilościowych. Nawiasem mówiąc, ewidentnie resentymentalna niechęć wielu etnografów/antropologów do słupków, tabelek i cyferek wydaje mi się jakaś taka zaściankowa, małostkowa i zapoznająca część tradycji antropologicznej (by wspomnieć tylko Kroebera czy Leacha). Uczyłam się (i uczę w dalszym ciągu) i od teoretyków sztuki, i od literaturoznawców, językoznawców oraz wielu innych „awców” i „logów”. Znów dygresja – najmniej chętnie od pewnych psychologów.

Podejście kulturoznawcze dało mi przekonanie, że w szczegółowych naukach o kulturze nie powinno się respektować granic, więc popularne stwierdzenie Czesława Robotyckiego, iż „grasujemy po pograniczach”, dobrze oddaje, moim zdaniem, sens tego, co się w antropologii współczesnej robi albo powinno robić. Goffman z kolei zachwycił mnie swego czasu ideą, że to narzędzia poznawcze powinny być każdorazowo dostosowywane do problemu, a nie problem do narzędzi.

Stosunkowo wczesne zetknięcie z problematyką biografii pozwoliło mi na ugruntowanie innego ważnego przekonania, iż nie ma ludzi (ani wsi) nieważnych czy nieciekawych. Innymi słowy: na każdym skrawku świata jest robota dla antropologa, a każda biografia jest splotem wielkich i małych narracji, wielkiej i małej historii.

Zatem: rozróżniając antropologię współczesną jako pojęcie opisujące stan dyscypliny i antropologię współczesności jako pojęcie wskazujące przedmiot refleksji i badań, staram się uprawiać tę drugą. W jej obszarze mieszczą się, moim zdaniem, rozmaite antropologie szczegółowe, par excellence lokalne. Teraz ważny banał: siła i atrakcyjność antropologii polega na zakorzenieniu w lokalności właśnie, w badaniach i wyprowadzaniu teorii z terenu. „Moja” antropologia interesuje się normalnością, zwykłością, codziennymi praktykami, a świętem w takiej postaci, w jakiej ono tu i teraz istnieje. Jadąc do Babadag Stasiuka to literacki manifest tak ukierunkowanej antropologii. Próbuje ona zarazem odzyskać dla siebie biografię i style życia oraz nieustająco wzbogacać swój warsztat badawczy (ostatnio o pracę nad możliwościami badań obrazu w inny sposób, niż to proponuje większość autorów zajmujących się tzw. antropologią wizualną).

Teraz jeszcze parę słów o zaangażowaniu tak rozumianej antropologii współczesności. Uczestnicy dyskusji wiele już o najrozmaitszych typach i aspektach zaangażowania powiedzieli. Różne pomysły więc się pojawiły: od promocji antropologii i antropologów w mediach, przez wątki kombatanckie i autokompromitacyjne (grzechy zaniechania – obszary, gdzie nas nie ma, rozważania o wadze „mordów założycielskich”), po wskazania na wagę problematyki etycznej. W tej sytuacji podkreślałabym raczej aspekt pozytywny: „jak po grudzie”, ale jednak nasza dyscyplina się rozwija i to wielokierunkowo. Książek antropologicznych, w tym klasyki, przybywa, rozwijają się studia, a nawet badania. Refleksja zaś nad stanem bywa niekiedy „nadmiarowa”.

Zaangażowana czy też stosowana antropologia to w moim przekonaniu antropologia towarzysząca praktykom społecznym i – tam gdzie to sensowne oraz możliwe – włączająca się w nie. Animacja kultury jest niewątpliwie takim obszarem. Często wiąże się to z działaniem tzw. trzeciego sektora, czyli organizacji pozarządowych. Tym, którzy marzą o zmianach i hamletyzują na temat zaangażowania (a mam tu na myśli nie tylko studentów), polecałabym terapię w postaci pracy w NGO, nie wyłącznie w charakterze eksperta, który wpada i wypada, ale człowieka do wszystkiego. Proszę napisać wniosek i wygrać konkurs (dostać pieniądze), popracować jako wolontariusz, gotując zupę dla dzieci lub wycierając im nosy, zarazem jako ekspert przeprowadzić profesjonalną ewaluację działania, nie zapominając w tym wszystkim o roli teoretyka, dostarczyć erudycyjnych i eleganckich interpretacji rzeczywistości.

Antropolog – podobnie zresztą jak inni przedstawiciele sensownie uprawianych nauk społecznych – jest od „wożenia drzewa do lasu”, tzn. od tłumaczenia tego, co wszystkim się wydaje, że wiedzą. „Problematyzuje” on rzeczywistość inaczej niż dziennikarz i polityk, którzy – zwłaszcza w naszym kraju – tworzą problemy, a nie pomagają je rozwiązywać. Czy antropolog może rozwiązać problem społeczny? Będzie to robił dłużej niż polityk i sensowniej niż dziennikarz, ale zarazem jego rola będzie ulegać przekształceniom. Co z tego wyniknie? A kto może powiedzieć, że przeszedł taką drogę? Niektórzy ją dopiero przemierzają.