Tagi: badania terenowe | etyka | metodologia
O profesjonalizacji badań w antropologii
21 stycznia 2011
Na pytanie o to, czym zajmują się antropolodzy, Clifford Geertz odpowiedział kiedyś, że antropolodzy piszą. I wielu z nas rzeczywiście wzięło sobie do serca jego słowa. Tomasz Rakowski wspomina nawet o skrybocentryzmie polskiej antropologii, wskazując na centralną rolę pisarstwa w praktyce antropologicznej. Z drugiej strony nie wszyscy zajmujemy się „tylko” pisaniem. Pojawia się coraz więcej prac opartych na badaniach terenowych. Mimo to trudno odszukać w tych tekstach wykładnię praktyki badawczej. Komentując to zjawisko Rakowski pisze o (nie)wiedzy profesjonalnej. Twierdzi, że praktyka badawcza w antropologii umyka słowom, jest wiedzą typu know-how. Według Rakowskiego etnograficzna (nie)wiedza profesjonalna czeka na swych odkrywców i na trudny język, w którym uda się ją zakomunikować światu.
Na rynku pojawia się jednak coraz więcej książek traktujących o tym, jak prowadzić badania (m.in. PWN-owska seria Niezbędnik badacza). Okazuje się więc, że można nadać ramy temu, co niewypowiedziane, przekazać w języku to, co przynależy do sfery doświadczenia. Co więcej, studenci etnologii od pierwszego roku są nauczani jak takie badania prowadzić, a duża część ich prac licencjackich i magisterskich opiera się na doświadczeniu terenowym. Jednak czy studenci są przygotowywani do tego, aby prowadzić badania – w sposób profesjonalny – również poza murami uniwersytetu? Celem tego artykułu jest zwrócenie uwagi nie tyle na konieczność powrotu do badań terenowych, czyli praktyki badawczej opartej na spotkaniu z człowiekiem, ile na kwestię profesjonalizacji samych badań. To w praktyce badawczej widzimy bowiem szansę na zatrudnienie dla absolwentów etnologii.
Badania terenowe. Metoda
Koncepcja badań terenowych narodziła się pod koniec XIX i na początku XX wieku, gdy antropolodzy uznali, że dotychczasowe gabinetowe spekulacje filozofów nie są właściwym sposobem rozpoznawania tego, jak faktycznie żyją „prawdziwi ludzie” i że jedynie w toku analiz terenowych badacz jest w stanie uchwycić dynamikę ludzkiego doświadczenia. Od czasów Franza Boasa, Bronisława Malinowskiego i Alfreda R. Radcliffe-Browna do lat 80. XX w. badania terenowe stanowiły zasadniczą strategię badawczą, za pomocą której antropolog mógł wkroczyć w obcą sobie przestrzeń i zachowywać się jak idealne „narzędzie pomiarowe”. Zdaniem Michaela Angrosino pionierzy badań terenowych żywili przekonanie, że zaproponowana przez nich metoda badań jest bliska technikom nauk przyrodniczych.
Niebagatelną rolę w procesie demistyfikacji tego poglądu odegrały dzienniki Malinowskiego, w których autor odsłonił mniej szlachetny wymiar obecności badacza w terenie. Antropolodzy musieli stawić czoło skrywanym dotąd elementom praktyki etnograficznej. Według Dariusza Czai dzienniki pozwoliły zajrzeć za zasłonę, dotknąć „skrywanej za uniwersytecko-scjentystycznym sztafażem prawdy o człowieku i profesji przezeń uprawianej”. W wątpliwość podana została wiarygodność badań terenowych i wyprowadzanych na ich podstawie konkluzji. Ale prawdziwy kryzys rozgorzał wraz z pojawieniem się takich prac, jak Anthropology as Cultural Critique, The Anthropology of Experience, Writing Culture, Dzieło i życie czy Kłopoty z kulturą.
Książki te przyczyniły się do całkowitej erozji klasycznych norm w antropologii. Skutki zawartej w nich krytyki w największym stopniu dotknęły reguł i granic poznania antropologicznego. Trafność, rzetelność i obiektywizm zostały zakwestionowane. Pod znakiem zapytania postawiono relacje między badaczem a badanymi i formę prezentacji wyników; pisarstwo etnograficzne zostało poddane głębokiej krytyce, a antropolodzy zostali zmuszeni do znalezienia nowych modeli prawdy, metod i sposobów reprezentacji badanej rzeczywistości. Dzięki temu osiągnięto wyższy stopień (samo)świadomości metodologicznej, choć jednocześnie doprowadziło to do swoistego solipsyzmu – „gapienia się we własny pępek”. Antropolodzy sami dla siebie stali się przedmiotem badań, obserwacja uczestnicząca okazała się obserwacją samego uczestnictwa, a celem praktyki antropologicznej nie jest już wyjaśnianie, lecz – o czym wspomina Wojciech Burszta – refleksja nad niemożnością wyjaśniania.
Mimo to wciąż jeszcze powstają prace prezentujące wyniki badań terenowych. Jak piszą Marian Kempny i Ewa Nowicka, „najliczniejsi pozostają ciągle ci, którzy zgodnie z zaleceniem Geertza postanowili mimo wszystko «robić swoje» tyle, że w sposób bardziej refleksyjny”. Jednak często są to prace, które jedynie w bardzo ograniczony sposób nawiązują do sporów czy problemów nurtujących teoretyków. Czy rzeczywiście badacze terenowi ignorują dokonania antropologów-teoretyków? Jeśli tak, to co tkwi u podstaw tego nie-porozumienia?
Badania. Fetysz i tabu
John Comaroff w artykule Notes on Anthropological Method twierdzi, iż badania terenowe są w antropologii fetyszyzowane i jednocześnie tabuizowane. W pracach antropologów często brakuje podstawowych informacji na temat przebiegu badań (tj. czasu pobytu w terenie, rodzaju zastosowanych technik, typu analizy, doboru przypadków etc.), w związku z czym pojawia się oczywiste dla przedstawicieli innych dyscyplin pytanie o podstawy wytwarzania wiedzy antropologicznej. Banałem stało się już stwierdzenie, iż nasze badania są często niejasne i mało wiarygodne dla osób spoza dyscypliny. I nie chodzi tylko o to, że opierają się na interpretacji, subiektywnym doświadczeniu badacza – to wszystko zostało już wielokrotnie omówione, a same badania jakościowe zyskują na popularności również poza akademią. Rzecz w tym, że w antropologii badania mają często niejawny, niemalże sekretny charakter, a ich wyniki są prezentowane w sposób zawiły i mało przejrzysty. Nie ma też możliwości wglądu w zebrane materiały. W tym kontekście Comaroff pyta o rygor w badaniach antropologicznych. Twierdzi, iż nawet w przypadku długotrwałych badań etnograficznych (gdzie raczej trudno jest trzymać się ściśle schematu) niezbędna jest dyscyplina badawcza, tj. dokumentacja: regularne sporządzanie szczegółowych notatek, nagrywanie rozmów i wywiadów, transkrybowanie nagrań, kodowanie danych, tworzenie dokumentacji fotograficznej, audio, wideo etc. Dzięki temu zainteresowani, nawet jeśli nie zgadzają się z podaną przez badacza interpretacją, mogą przyjrzeć się zebranym danym, prześledzić proces konstruowania wiedzy, a także potraktować te materiały jak dane wtórne dla własnych badań.
Badania jakościowe. Badania ilościowe
Anna Wyka zwraca uwagę na jeszcze inną kwestię: techniki badań nie powinny dominować nad badanym problemem. To problem powinien narzucać metodę. Według Wyki nie powinno się przykrawać go do wymogów jakiejkolwiek absolutyzowanej metody, jak to się często działo w socjologii empirycznej; metoda powinna być zaledwie „mediatorem między badaczem a rzeczywistością”. Obecnie badania terenowe stosują m.in. socjolodzy i pedagodzy, technika ta wykorzystywana jest także (oczywiście w uproszczonej i skróconej formie) w badaniach marketingowych, gdzie stanowi jedną z wielu metod badań jakościowych. W antropologii wciąż jest inaczej. Badania terenowe czy – szerzej – metody etnograficzne w dalszym ciągu stanowią tutaj jedyny możliwy i dopuszczalny wybór, a pozostałe sposoby pozyskiwania materiału (szczególnie ilościowe) są ignorowane. Antropolodzy zdają się zapominać, że metody etnograficzne – rozumiane jako obserwacja uczestnicząca i wywiad swobodny – nie zawsze są najlepszą formą badań. Z racji swej kosztowności (pochłaniają wiele czasu) często są niemożliwe do zrealizowania. Niejednokroć rezygnuje się z adekwatnych metod, bo jako badacze nie jesteśmy przygotowywani do tego, aby poprawnie i świadomie je stosować.
Umiejętność prowadzenia badań jakościowych i ilościowych oraz zdolność ich łączenia są niezbędne, szczególnie wtedy, gdy badacz dysponuje ograniczonymi zasobami. Dlatego tak ważne jest dobre przygotowanie badacza, jego znajomość nie tylko metod i technik, ale także otwartość i elastyczność w zakresie prowadzenia badań i współpracy z przedstawicielami innych dziedzin nauki. Czy zatem w końcu nadszedł czas, aby antropolodzy zaczęli korzystać z szerszego zasobu metod badawczych? Metod, które zostały wypracowane w naukach społecznych i humanistycznych, a obecnie wykraczają poza ramy konkretnych dyscyplin?
Technologia a badania
W ciągu ostatnich kilkunastu lat doszło do dużego rozwoju technologicznego. Obserwacja uczestnicząca zakładała kiedyś, że badacz pracuje w pojedynkę w samowystarczalnej, niezależnej społeczności, „uzbrojony” wyłącznie w pióro, notatnik i aparat fotograficzny. W ostatnich latach mechanikę badań ożywiło wprowadzenie dyktafonów kasetowych, kamer filmowych, a później sprzętu opartego na zapisie cyfrowym. Prowadzenie notatek zmieniło formę wraz z nadejściem laptopów i oprogramowania służącego do analizy danych opisowych. To wszystko wpływa na charakter badań, daje badaczom dodatkowe możliwości, ale może być też źródłem problemów.
Angrosino pisze, iż zmiana technologiczna nigdy nie ma charakteru czysto addytywnego, to znaczy nigdy nie stanowi po prostu usprawnienia tego, co robiliśmy od zawsze; jest raczej ekologiczna w tym sensie, że zmiana w jednym aspekcie zachowania wywołuje zmianę w całym systemie, którego zachowanie to jest częścią. A zatem im bardziej wyrafinowana jest technologia badań, tym większy jest jej wpływ na sposób, w jaki same badania są prowadzone. Dlatego też powinniśmy zdawać sobie sprawę nie tylko z tego, co stanie się wtedy, kiedy „my” spotkamy się z „nimi”, ale także gdy wyjdziemy „im” na spotkanie ze szczególnym rodzajem technologii. Ważne jest, abyśmy korzystali z urządzeń technicznych w sposób świadomy i celowy.
W przypadku badań opartych na współpracy, wykorzystanie urządzeń cyfrowych może zwiększyć zakres, w jakim badani zaangażują się w proces badawczy. Sarah Pink wskazuje na korzyści, jakie płyną z faktu oddania aparatów, dyktafonów i kamer wideo badanym, którzy, wyposażeni w taki ekwipunek, sami tworzą opowieść o swoim życiu, przedstawiają siebie i swój świat przy użyciu dźwięku i obrazu. To wszystko wymaga jednak podmiotowego podejścia do rozmówców i wyjścia poza utarte schematy badań, oznacza także rezygnację z uprzywilejowanej pozycji badacza. Czy jesteśmy gotowi na takie poświęcenie własnego autorytetu?
Antropologia stosowana
O etnografii stosowanej mówi się wtedy, gdy badacz prowadzi badania z myślą o sformułowaniu zaleceń dla polityki publicznej czy też dla stworzenia i wspierania organizacji bądź agencji służących interesom badanej społeczności. W przeciwieństwie do badaczy akademickich, którzy mogą rozważać „postmodernistyczne” (nie)możliwości poznania, praktycy muszą zająć w swoich badaniach stanowisko względnej pewności. Ostatecznie dlaczego ktokolwiek miałby zwracać uwagę na sugerowane przez nas rozwiązania i zalecenia dotyczące podejmowania jakichkolwiek działań, jeśli nie będziemy w stanie poprzeć swoich ustaleń jasno wykazanymi, mniej lub bardziej obiektywnymi danymi?
Raymond Firth pisze: „Jaka organizacja zatrudni antropologa, aby pomógł rozwiązywać trudne problemy społeczne, dotyczące przemysłu, medycyny czy pomocy zagranicznej, jeśli powie się dyrektorom tych organizacji, że wszystko, co mogą zrobić antropolodzy, to w subiektywny sposób zareagować na sytuację? Jednym z podstawowych zadań na przyszłość będzie próba przekonania ludzi, że antropologia ma coś ważnego do powiedzenia”. Najpierw jednak musimy sami siebie o tym przekonać. Realna możliwość praktycznego wykorzystania potencjału badań antropologicznych zależy więc do tego, czy przeprowadzający je etnograf jest w stanie przekonać właściwych odbiorców swoich badań, że naprawdę wie, co dzieje się w analizowanej przez niego społeczności. A to wymaga odpowiedniego przygotowania.
Etyczne badania
Problemy etyczne występują na każdym etapie badań społecznych – od wstępnej konceptualizacji aż po rozpowszechnienie ostatecznych wyników. Oznacza to, iż w żaden sposób nie można wyizolować refleksji etycznej z procedury badawczej. Istnieje kilka podstawowych reguł etycznych powszechnie uznanych w antropologii. Są to m. in. świadoma zgoda respondentów na badania; niewprowadzanie badanych w błąd; uszanowanie prywatności respondentów i dbałość o poufność; podmiotowe traktowanie badanych; dokładność danych i interpretacji. Jednak w praktyce ich stosowanie rodzi wiele problemów. W tym miejscu wspomnę tylko o kilku kwestiach.
Ochrona osób będących podmiotami badań zakłada nie tylko dbałość o respondentów, ale także zachowanie poufnego charakteru wszystkich nagrań czy zapisów (audio / wideo / notatki / transkrypcje / zdjęcia etc.), które mogłyby stanowić podstawę dla rozpoznania tych osób. Należy pamiętać, że nie zawsze wiemy, jakie kwestie potencjalny podmiot badań uzna za prywatne. Zdaniem Angrosino musimy wypracować w sobie umiejętność „słuchania badanych, kiedy mówią co jest, a co nie jest dopuszczalne do upublicznienia zarówno w wymiarze osobistym, jak i kiedy wypowiadają się w imieniu swoich społeczności”. Zdaniem Sarah Pink etnografowie powinni mieć również świadomość relacyjnego charakteru etyki, wpisanej w standard uzyskania świadomej zgody. Nawet jeżeli respondenci biorą udział w badaniach (rozmawiają, dają się filmować i fotografować), to ich rozumienie intencji, jakie stoją za projektem, raczej na pewno nie będzie zgodne z tym, co na ten temat sądzi etnograf. W takich przypadkach nie można mówić o świadomej zgodzie. W końcu, wraz z rozwojem antropologii stosowanej, antropolodzy zaczynają funkcjonować w złożonej i często kłopotliwej relacji (czy nawet zależności) wobec badanych oraz instytucji odpowiedzialnych za ich finansowanie.
Taka sytuacja rodzi wiele problemów. Zgadzam się z Angrosino, który twierdzi, że „istotnym elementem metodologicznej skrzynki z narzędziami odpowiednio wykwalifikowanych badaczy terenowych powinna być umiejętność rozumienia wartości, bo to na nich opiera się szacunek dla innych, oraz postrzegania tych wartości w taki sposób, aby potencjalni «współpracownicy» badacza mogli faktycznie podjąć sensowną, opartą na świadomym wyborze decyzję odnośnie do chęci udziału w danym projekcie”. Do wypracowania takiej postawy jest jednak niezbędne odpowiednie przygotowanie nie tylko studentów, ale również samych prowadzących.
Antropolog jako bricoleur
Z uwagi na reformę szkolnictwa wyższego zmianie ulegają cele i forma nauczania. Jaki profil absolwenta etnologii zaproponują polskie uniwersytety?
Chciałabym zwrócić uwagę na konieczność przygotowania studentów w taki sposób, aby mogli działać niczym bricoleur, który wykorzystuje estetyczne i materialne narzędzia swojego rzemiosła, stosując dowolne strategie, metody i materiały empiryczne, jakie ma pod ręką. Jeśli badacz odczuwa potrzebę wynalezienia lub połączenia w całość nowych narzędzi lub technik, to tak robi. Wybór praktyk badawczych zależy od zadanych pytań, a te zależą od kontekstu, czyli od tego, co w danej sytuacji jest osiągalne oraz co badacz może w tych warunkach uczynić. Antropolog-bricoleur to rzemieślnik, który sprawnie i umiejętnie wykonuje swój fach. Umiejętność prowadzenia różnego rodzaju badań w odmiennych warunkach (badań, które muszą zmieścić się w określonym czasie i budżecie) to ważna umiejętność – bardzo przydatna także poza akademią.
Oczywiście metody i techniki badawcze nie istnieją w oderwaniu od teorii, a wszystko to osadzone jest w odpowiednich paradygmatach widzenia, odtwarzania / odzwierciedlania i przetwarzania świata. Stąd tak ważne jest, aby edukacja na poziomie praktycznym była silnie zintegrowana z edukacją na poziomie teoretycznym. Bo każdy wybór w zakresie metody czy teorii niesie za sobą konkretne implikacje. Dobrze przygotowany badacz powinien zdawać sobie sprawę z tych zależności. Realizacja tego postulatu jest – moim zdaniem – warunkiem profesjonalizacji antropologii. Inna sprawa, że jest to w obecnej sytuacji wizja trudna do zrealizowania. Być może reforma szkolnictwa wyższego doprowadzi do pewnych zmian w tym zakresie. Byłoby to uczciwe posunięcie w stosunku do studentów, którzy często kończą swoją edukację z poczuciem braku jakichkolwiek umiejętności praktycznych.
To wszystko oczywiście nie kłóci się z postulatem, aby antropologia – niczym łąka umajona – różniła się pięknie. Bo przecież nie wszyscy muszą robić badania. Jednak dzięki temu, że niektórzy z nas będą je robić, pozostali będą mieli o czym pisać.
Opcity: Michael Angrosino, Metody etnograficzne i obserwacyjne; Marcin Brocki, Antropologia. Literatura – Dialog – Przekład; James Clifford, Kłopoty z kulturą; James Clifford, George E. Marcus (red.), Writing Culture: The Poetics and Politics of Ethnography; John Comaroff, Notes on Anthopological Method, (w:) Defining Excellence in Qualitative Research: Groups Report for Anthropology, red. Gery W. Ryan; Dariusz Czaja, Sygnatura i fragment. Narracje antropologiczne; Norman K. Denzin, Yvonna S. Lincoln, Metody badań jakościowych; Raymond Firth, Czy antropologia społeczna ma przyszłość?, (w:) Badanie kultury. Elementy teorii antropologicznej, red. Marian Kempny, Ewa Nowicka; Clifford Geertz, Dzieło i życie; Marian Kempny, Ewa Nowicka, Elementy teorii antropologicznej – wprowadzenie, (w:) Badanie kultury. Elementy teorii antropologicznej, red. Marian Kempny, Ewa Nowicka; Bronisław Malinowski, Dziennik w ścisłym znaczeniu tego wyrazu, Kraków 2008; George E. Marcus, Michael M. J. Fischer, Anthopology as Cultural Critique; Sarah Pink, Wizualna etnografia; Tomasz Rakowski, Łowcy, zbieracze, praktycy niemocy; Victor W. Turner and Edward M. Bruner (red.), The Anthropology of Experience; Anna Wyka, Badacz społeczny wobec doświadczenia.
Katarzyna Wala - ur. w 1984 r., pochodzi z Wielkopolski (Odolanów:), doktorantka Etnologii (Studia Doktoranckie Nauk o Kulturze, Uniwersytet Wrocławski), studentka II roku studiów uzupełniających (Socjologia: komunikacja spoleczna i badania rynku, UWr). Autorka bloga http://stosowana.wordpress.com/, współautorka bloga http://fonosferra.wordpress.com/.
Easemsamaxy napisał/a:
4 tygodnie temu (19 kwietnia 2012, 18:19)
buy cheap viagra – viagra online , http://buyviagraonlinerxstore.com/#21393 buy viagra
Verdffcfn napisał/a:
4 tygodnie temu (19 kwietnia 2012, 22:44)
Опытнейшие мастера столицы ракетой в течении 53 минут после сообщения приедут и отремонтируют холодильники и морозильники любых марок.Выезд бесплатный.Цены на ремонт самые низкие в городе.Наш сайт: http://www.xolodremont.ru далее Ремонт холодильников возле метро Комсомольская
——————————
Ремонт холодильников у метро Войковская
Fepejuddent napisał/a:
3 tygodnie, 6 dni temu (20 kwietnia 2012, 17:22)
Play Video Poker – usa casino online , http://casinobonusgamesonline.com/#11470 Blackjack online
Berffdgftg napisał/a:
3 tygodnie, 6 dni temu (20 kwietnia 2012, 23:01)
Молчаливые мастера столицы моментально в течении 24 минут после приглашения приедут и отремонтируют холодильники и морозильники любых марок.Выезд бесплатный.Цены на ремонт самые низкие в Москве.Наш сайт: http://www.xolodremont.ru ремонт холодильников атлант Ремонт холодильников возле станции метро Подбельского
——————————
Мастер по ремонту холодильников
voffvoneNum napisał/a:
3 tygodnie, 5 dni temu (21 kwietnia 2012, 18:14)
cheap acyclovir – acyclovir 800 mg , http://buyacyclovironlinerx.com/#3687 acyclovir 800 mg
nigneepedly napisał/a:
3 tygodnie, 5 dni temu (21 kwietnia 2012, 23:25)
buying nolvadex – nolvadex price , http://buynolvadexonlinenow.com/#20142 nolvadex online
Berffdgftg napisał/a:
3 tygodnie, 5 dni temu (22 kwietnia 2012, 03:33)
Самые класные мастера Москвы быстро в течении 60 минут после приглашения приедут и отремонтируют холодильники и морозильники любых марок.Выезд бесплатный.Цены на ремонт самые низкие в столице.Наш сайт: http://www.xolodremont.ru ремонт холодильников электролюкс мастер по ремонту холодильников
——————————
Ремонт холодильников у метро Войковская
HemswersicFes napisał/a:
3 tygodnie, 4 dni temu (23 kwietnia 2012, 00:00)
buy cytotec online – buy cytotec 200 mcg , http://buycytoteconlinerx.com/#9159 buy cytotec 200 mcg
Berffdgftg napisał/a:
3 tygodnie, 3 dni temu (24 kwietnia 2012, 00:18)
Квалифицированные мастера города мигом в течении 52 минут после просьбы приедут и отремонтируют холодильники и морозильники любых марок.Выезд бесплатный.Цены на ремонт самые низкие в городе.Наш сайт: http://www.xolodremont.ru ремонт холодильников в москве Ремонт холодильников у станции метро Маяковская
——————————
ремонт холодильников на дому москва
ShemVeimi napisał/a:
3 tygodnie, 3 dni temu (24 kwietnia 2012, 02:36)
buy cheap levitra – levitra online , http://buylevitraonlinestore.com/#16702 levitra 20 mg
Chealrylefhex napisał/a:
3 tygodnie, 2 dni temu (24 kwietnia 2012, 17:58)
buy generic zithromax London – buy generic zithromax London , http://buyzithromaxonlinerx.com/#7761 zithromax uk
Hujkiiuyjh napisał/a:
3 tygodnie, 2 dni temu (25 kwietnia 2012, 02:02)
Самые правильные мастера города молнией в течении 35 минут после звонка приедут и отремонтируют холодильники и морозильники любых марок.Выезд бесплатный.Цены на ремонт самые низкие в Москве.Наш сайт: http://www.xolodremont.ru ремонт холодильников самсунг Ремонт холодильников возле метро Павелецкая
——————————
Ремонт холодильников около метро Проспект Вернадского
generic suprax napisał/a:
3 tygodnie, 1 dzień temu (25 kwietnia 2012, 23:55)
Suprax suprax is the antibiotic that belongs to to the folks of medications known as cephalosporins. It is used to treat certain types of bacterial infections. cefixime suprax Most ordinarily he toughened to use gonorrheaas well as ear infections, bosoms, bladder, throat and lungs. More this antibiotic http://buysuprax.webs.com suprax over the counter is called cefixime.
abocobattexia napisał/a:
3 tygodnie, 1 dzień temu (26 kwietnia 2012, 02:52)
order viagra – viagra without prescription , http://buyviagraonlinerxnow.com/#18022 cheap generic viagra
Atortislort napisał/a:
3 tygodnie, 1 dzień temu (26 kwietnia 2012, 11:36)
ISwCQcJtFEpA, http://certes7723.livejournal.com/4526.html certes7723, wWMzUPIgqyJw, senmurv5160, 69559, http://bingocomparisonsites72.blinkweb.com/1/2012/03/online-bingo-quick-entertainment-simple-in-addition-to-inspiring—3070f/ bingocomparisonsites72, 2751, gather, 71851, http://nidhogg5413.tumblr.com/post/20772490793 nidhogg5413, kdUvMVUJzmDf, johnofgaunt2552, 55498,
Boandyunada napisał/a:
3 tygodnie temu (26 kwietnia 2012, 20:40)
viagra 50 mg – viagra without prescription , http://viagraonlinestorerx.com/#15788 viagra online
frielryPlayer napisał/a:
3 tygodnie temu (27 kwietnia 2012, 11:25)
cialis 20 mg – purchase cialis , http://onlinecialisstore.com/#10471 cialis 20 mg
Gtjkguyjhff napisał/a:
3 tygodnie temu (27 kwietnia 2012, 15:36)
Хорошая альтернатива бытовым стиральным средствам — мыльные орехи. Это плоды индийского дерева, которые имеют моющие и противогрибковыми свойствами. В отличии от обычных стиральных порошков, орехи не вредные для здоровья и не вызывают аллергии. Мыльные орехи используется для уборки в доме, мытья посуды, стирки, а также чистки украшений. Лучше познакомиться с продуктом и купить, можно заглянув в интернет-магазин эко товаров для красоты и здоровья. Натуральная косметика CHANDI. Мыльные орехи.
——————————————
Ремонт холодильников около метро Спортивная
dosage amoxicillin napisał/a:
2 tygodnie, 6 dni temu (27 kwietnia 2012, 17:47)
Among the most undistinguished issues with amoxicillin effects is the higher inadvertently b perhaps of pregnancy in oral contraceptive users who knock off amoxicillin without prescription . Unplanned pregnancy scheduled to this reduced contraceptive effectiveness is well documented, and back-up fence contraception is recommended seeing that birth master pill users who take http://www.amoxicillin.sitew.com amoxil amoxicillin .
SmolyncSmotly napisał/a:
2 tygodnie, 6 dni temu (28 kwietnia 2012, 00:47)
cheap levitra – levitra online without prescription , http://buycheaponlinelevitra.com/#12595 levitra without prescription
Mrtfgghtjj napisał/a:
2 tygodnie, 6 dni temu (28 kwietnia 2012, 13:39)
Самые взрослые мастера столицы немедленно в течении 40 минут после просьбы приедут и отремонтируют холодильники и морозильники любых марок.Выезд бесплатный.Цены на ремонт самые низкие в Москве.Наш сайт: http://www.xolodremont.ru ремонт холодильников на дому ремонт холодильников на дому
——————————
ремонт замков
Zoongogma napisał/a:
2 tygodnie, 5 dni temu (28 kwietnia 2012, 22:36)
cheap propecia – buy propecia online , http://buycheaponlinepropeciarx.com/#19305 propecia 1 mg
Mrtfgghtjj napisał/a:
2 tygodnie, 3 dni temu (30 kwietnia 2012, 21:06)
Самые лучшие мастера столицы мигом в течении 26 минут после сообщения приедут и отремонтируют холодильники и морозильники любых марок.Выезд бесплатный.Цены на ремонт самые низкие в первопристольной.Наш сайт: http://www.xolodremont.ru ремонт холодильников электролюкс Ремонт холодильников у метро Преображенская Площадь
——————————
ремонт холодильников индезит
ремонт холодильников самсунг
KicrainaSwona napisał/a:
2 tygodnie, 3 dni temu (1 maja 2012, 05:32)
cheap accutane – cheap accutane online , http://buyaccutanehereonline.com/#17617 accutane online
RenAdhece napisał/a:
2 tygodnie, 2 dni temu (1 maja 2012, 22:06)
viagra 100 mg – purchase viagra , http://buyviagrahereonline.com/#19123 order viagra
Jeabsrews napisał/a:
2 tygodnie, 2 dni temu (2 maja 2012, 09:52)
cialis 40 mg – buy cialis online , http://buycialishereonline.com/#4759 cheap generic cialis
teexisterie napisał/a:
2 tygodnie, 1 dzień temu (2 maja 2012, 23:00)
generic levitra – levitra online without prescription , http://buylevitrahereonline.com/#16954 generic levitra
Mrtfryhitjj napisał/a:
2 tygodnie, 1 dzień temu (3 maja 2012, 03:33)
Самые взрослые мастера столицы срочно в течении 35 минут после просьбы приедут и отремонтируют холодильники и морозильники любых марок.Выезд бесплатный.Цены на ремонт самые низкие в Москве.Наш сайт: http://www.xolodremont.ru ремонт холодильников электролюкс Ремонт холодильников у метро Преображенская Площадь
——————————
Ремонт холодильников у станции метро Юго-Западная
ремонт холодильника
gekSluple napisał/a:
2 tygodnie, 1 dzień temu (3 maja 2012, 10:50)
order propecia – buy generic finasteride , http://buypropeciahereonline.com/#5717 buy generic finasteride
OppokeedgerrY napisał/a:
2 tygodnie temu (4 maja 2012, 00:29)
buy generic viagra – cheap viagra , http://cheapviagraonlinehere.com/#3564 buy generic viagra
sildenafil 100mg napisał/a:
2 tygodnie temu (4 maja 2012, 11:14)
Sildenafil citrate, sold as Viagra, Revatio and controlled by sundry other redirect names, sildenafil 50mg is a narcotic in use familiar to to be a match for on erectile dysfunction and pulmonary arterial hypertension. It was sildenafil from the senior developed lock to British scientists and then brought to retail next to the US-based pharmaceutical entourage Pfizer. People on antidepressants may fondness sensual dysfunction, either as a terminate of their powerlessness or as a mount of their treatment. A 2003 consider showed that http://www.cheapsildenafil.sitew.com purchase sildenafil improved lustful banquet in men in this situation.
MamePlaitte napisał/a:
2 tygodnie temu (4 maja 2012, 12:46)
buy cialis – buy cialis online , http://cheapcialisonlinehere.com/#5716 purchase cialis
SorpSpura napisał/a:
1 tydzień, 6 dni temu (5 maja 2012, 04:13)
levitra 10 mg – order levitra , http://cheaplevitraonlinehere.com/#2144 cheap generic levitra
Mrtfnhjyt napisał/a:
1 tydzień, 5 dni temu (5 maja 2012, 20:47)
Опытные мастера города срочно в течении 32 минут после сообщения приедут и отремонтируют холодильники и морозильники любых марок.Выезд бесплатный.Цены на ремонт самые низкие в городе.Наш сайт: http://www.xolodremont.ru далее Ремонт холодильников возле метро Театральная
——————————
установка замков
ремонт холодильников
misoprostol 100 mcg napisał/a:
1 tydzień, 5 dni temu (6 maja 2012, 07:55)
Numberless women during the original stage of their pregnancy, who undisputed to have an abortion object of entire convince or another, esteem to do it the medical accede, which is to take for misoprostol price, preferably of undergoing surgery. Some of the advantages of medical abortion are cytotec misoprostol reduced invasiveness, lack of risks of derived infertility as a denouement of intrauterine adhesions and scarring as well as from http://www.misoprostolcytotec.sitew.com misoprostol uses anesthesia which is acclimatized in return surgical abortions.
sawTymnneem napisał/a:
1 tydzień, 5 dni temu (6 maja 2012, 12:54)
http://xanax.name
xanax
xanax
viagra without prescription napisał/a:
1 tydzień, 3 dni temu (8 maja 2012, 12:27)
When women discarded through menopause, the hormonal buy viagra online changes they experience again lead to a decrease in libido or less advantage in sex. It’s the universe engaging its ambit – just undivided more spot in a mate’s energy buy viagra online cycle. This is how we be struck by built and programmed, http://www.buysildenafilonline.sitew.com buy viagra online biologically speaking.
sawTymnneem napisał/a:
1 tydzień, 2 dni temu (9 maja 2012, 06:47)
http://genericpercocet.name
generic percocet
generic percocet
buy prednisone napisał/a:
1 tydzień, 2 dni temu (9 maja 2012, 08:05)
Prednisone is utilized to doctor many unique conditions such as allergic disorders, peel conditions, ulcerative colitis, arthritis, lupus, psoriasis, or breathing disorders. cheap prednisone Prednisone Tablets bridle prednisone which is a glucocorticoid. Glucocorticoids are adrenocortical steroids, both naturally occurring and phony, order prednisone which are readily preoccupied from the gastrointestinal tract. Prednisone is a corpse-like to practically white, odorless, crystalline powder. It is quite lose soluble in mineral water; somewhat soluble in demon rum, in chloroform, in dioxane, and http://www.webjam.com/buyprednisoneonline prednisone no prescription in methanol.
Mrghhjyt napisał/a:
1 tydzień, 1 dzień temu (9 maja 2012, 17:42)
Квалифицированные мастера первопристольной моментально в течении 46 минут после сообщения приедут и отремонтируют холодильники и морозильники любых марок.Выезд бесплатный.Цены на ремонт самые низкие в столице.Наш сайт: http://www.xolodremont.ru запчасти для холодильников Ремонт холодильников вокруг метро Автозаводская
——————————
ремонт замков
ремонт холодильника
lesdiadlyGefs napisał/a:
1 tydzień, 1 dzień temu (10 maja 2012, 10:29)
purchase viagra – viagra price , http://buyviagraonlinecheapnow.com/#12179 buy viagra online
fexSketevof napisał/a:
1 tydzień temu (11 maja 2012, 02:40)
nolvadex 10 mg – buy nolvadex , http://buynolvadexhereonline.com/#7990 nolvadex 10 mg
ApperoBrini napisał/a:
1 tydzień temu (11 maja 2012, 05:11)
buying cialis online – purchase cialis online , http://buycialisonlinenowrx.com/#12510 cheap cialis online
Tynccrutt napisał/a:
1 tydzień temu (11 maja 2012, 14:41)
buy clomid – cheap clomid , http://buyclomidhereonline.com/#15162 cheap clomid
Attinadaw napisał/a:
6 dni, 18 godzin temu (11 maja 2012, 22:29)
cheap viagra – viagra online , http://buyviagraonlinecheapnow.com/#16620 viagra without prescription
FluseVoppoope napisał/a:
6 dni, 14 godzin temu (12 maja 2012, 02:34)
purchase cytotec – buy cytotec 200 mcg , http://buycytotechereonline.com/#14753 buy cytotec
Nbbvghjyt napisał/a:
6 dni, 13 godzin temu (12 maja 2012, 03:35)
Классный частный мастер осуществит ремонт холодильников и бытовых морозильников у станции метро Ленинский Проспект быстро,качественно и с гарантией На нашем сайте http://www.xolodremont.ru/ вы можете заказать ремонт холодильников ремонт холодильников индезит
——————————
Ремонт холодильников возле станции метро Белорусская
Ремонт холодильников возле метро Театральная
BeiceLeadoLix napisał/a:
6 dni, 3 godziny temu (12 maja 2012, 13:20)
buy cheap silagra – buy silagra , http://www.formspring.me/LinnMilewski/q/322127388970320063#8848 cheap silagra
Indulaarrable napisał/a:
6 dni, 3 godziny temu (12 maja 2012, 13:53)
buy cheap viagra – order viagra , http://buyviagraonlinemeds.com/#13715 cheap generic viagra
buy aldara online napisał/a:
5 dni, 18 godzin temu (12 maja 2012, 22:11)
Aldara Cream aldara online is indicated also in behalf of the up to date treatment of biopsy-confirmed, beginning superficial basal cubicle carcinoma (sBCC) in immunocompetent adults, aldara with a maximum tumor diameter of 2.0 cm, located on the torso (excluding anogenital skin), neck, or extremities (excluding hands and feet), alone when surgical methods are medically less apropos and http://aldara.webstarts.com aldara without prescription diligent backup can be reasonably assured.
Hjuhyhjyt napisał/a:
5 dni, 16 godzin temu (13 maja 2012, 00:04)
Хороший мастер на все руки сделает ремонт холодильников и бытовых морозильников у станции метро Проспект Мира срочно,качественно и с гарантией На нашем сайте http://www.xolodremont.ru/ вы можете заказать ремонт холодильников ремонт холодильников электролюкс
——————————
вскрытие сейфа
Ремонт холодильников у метро Царицыно
losseNedo napisał/a:
5 dni, 16 godzin temu (13 maja 2012, 00:22)
propecia 5 mg – buy generic propecia , http://www.formspring.me/EvangelineCivie/q/322127388953546965#8125 buy generic finasteride
essextFrups napisał/a:
5 dni, 12 godzin temu (13 maja 2012, 04:04)
order cialis – cialis without prescription , http://buycialisonlinemeds.com/#750 cheap cialis
Hjuhyhjyt napisał/a:
5 dni, 9 godzin temu (13 maja 2012, 07:35)
Честный частный мастер осуществит ремонт холодильников и бытовых морозильников вокруг станции метро Кузнецкий Мост мгновенно,качественно и с гарантией На нашем сайте http://www.xolodremont.ru/ вы можете заказать ремонт холодильников ремонт холодильников самсунг
——————————
ремонт замков
Ремонт холодильников у метро Лубянка
diudgetuitymn napisał/a:
5 dni, 5 godzin temu (13 maja 2012, 10:58)
plavix without prescription – generic plavix , http://www.formspring.me/DemetriusStanfi/q/322127388496363702#18273 order plavix
acagiathignef napisał/a:
4 dni, 17 godzin temu (13 maja 2012, 23:15)
purchase viagra online – cheap viagra , http://buyviagraonlinenowrx.com/#4499 viagra without prescription
foossyCyday napisał/a:
4 dni, 13 godzin temu (14 maja 2012, 03:54)
keflex 500mg price – order keflex , http://www.formspring.me/NatashaBedson/q/322127388404093130#2287 purchase keflex
Hybriliadelry napisał/a:
4 dni, 5 godzin temu (14 maja 2012, 11:45)
cheap generic viagra – order viagra , http://buycheapviagraonlinestore.com/#430 viagra without prescription
orieliNet napisał/a:
4 dni temu (14 maja 2012, 16:32)
buy acyclovir online – buy zovirax online , http://www.formspring.me/JeromySlaby/q/322127388345368755#13611 buy acyclovir 800 mg
Gtyhgbhhy napisał/a:
3 dni, 23 godziny temu (14 maja 2012, 17:54)
Камеры и видеорегистраторы для видеонаблюдения “CNB” и “Spymax”. Кабельная продукция “TOPLAN” 7.50 руб. за метр. Доставка по России! Низкие цены! Количество товара ограничено! Адрес сайта: www.itcv.ru
spymax
——————————-
ремонт холодильников в москве
Ремонт холодильников у станции метро Маяковская
Mhytjyt napisał/a:
3 dni, 14 godzin temu (15 maja 2012, 02:39)
Быстрый и опытный мастер сделает ремонт холодильников и бытовых морозильников в районе станции метро Деловой центр быстро,качественно и гарантированно На нашем сайте http://www.xolodremont.ru/ вы можете заказать ремонт холодильников ремонт холодильников на дому москва
——————————
открыть замок
Ремонт холодильников возле станции метро Красногвардейская
Accodumedge napisał/a:
3 dni, 13 godzin temu (15 maja 2012, 03:30)
purchase Diflucan – Diflucan 50 mg , http://www.formspring.me/GeorginaOszust/q/322127388957745876#15089 buy Diflucan online
Gaktralfnat napisał/a:
3 dni, 12 godzin temu (15 maja 2012, 04:50)
cialis 40 mg – cialis price , http://buycialisonlinerating.com/#12604 buy cheap cialis
Mhytjyt napisał/a:
3 dni, 8 godzin temu (15 maja 2012, 08:53)
Квалифицированный мастер осуществит ремонт холодильников и бытовых морозильников возле станции метро Ленинский Проспект мгновенно,качественно и гарантированно На нашем сайте http://www.xolodremont.ru/ вы можете заказать ремонт холодильников ремонт холодильников индезит
——————————
открыть сейф
Ремонт холодильников на дому
repedgefs napisał/a:
3 dni, 1 godzina temu (15 maja 2012, 14:56)
generic nolvadex – nolvadex online , http://buynolvadexhereonline.com/#3216 buy cheap nolvadex
Enlilszes napisał/a:
3 dni, 1 godzina temu (15 maja 2012, 15:43)
buy cheap synthroid – cheap synthroid online , http://www.formspring.me/HangBrackemyre/q/322127388722864848#1095 synthroid 100 mg
Oceappyengera napisał/a:
3 dni, 1 godzina temu (15 maja 2012, 15:47)
viagra 50 mg – viagra without prescription , http://buyviagraonlinerating.com/#3784 cheap viagra
Mhytjyt napisał/a:
2 dni, 22 godziny temu (15 maja 2012, 18:14)
Квалифицированный мастер осуществит ремонт холодильников и бытовых морозильников возле станции метро Бабушкинская срочно,качественно и с гарантией На нашем сайте http://www.xolodremont.ru/ вы можете заказать ремонт холодильников ремонт холодильников стинол
——————————
Ремонт холодильников вокруг метро Тверская
Ремонт холодильников возле метро Павелецкая
impofaffign napisał/a:
2 dni, 16 godzin temu (16 maja 2012, 00:38)
buy levitra professionalonline – http://www.webotop.com/#241. cialis professional generic now viagra generic cialis levitra – buy viagra online. brand and generic viagra professional discount online viagra – viagra generic.
buy cheap levitra professionalonline – buy viagra online.
salCelthish napisał/a:
2 dni, 13 godzin temu (16 maja 2012, 03:04)
order Female Viagra – purchase Female Viagra , http://www.formspring.me/CasimiraDitsch/q/322127388215358153#9699 cheap Female Viagra
mafechice napisał/a:
2 dni, 12 godzin temu (16 maja 2012, 04:40)
cialis 20 mg – buying cialis , http://buycialisonlinecheapnow.com/#6621 generic cialis
buy amoxicillin napisał/a:
2 dni, 8 godzin temu (16 maja 2012, 08:16)
The shining and chewable formulation also includes buy amoxicillin corn syrup agents and additional flavorings for greater palatability. This antibiotic, to hand in the Collective States since the 1970s, has buy amoxicillin some side effects and does not chafe the tolerance lining when enchanted with viands, according to The Electronic Medicines http://amoxicillincheap.webs.com amoxicillin without prescription Compendium.
zovirax acyclovir napisał/a:
2 dni, 8 godzin temu (16 maja 2012, 08:16)
Acyclovir seems to some degree safe during pregnancy. If you are preggers or plot to become weighty, enlighten your doctor immediately. order acyclovir online appears in breast milk and could strike a nursing infant. If acyclovir 200 mg is material to your health, your doctor may counsel you to interrupt breastfeeding your baby until your treatment with http://www.webjam.com/acyclovir acyclovir order is finished.
TataDisapeema napisał/a:
2 dni, 2 godziny temu (16 maja 2012, 14:17)
order Accutane – buy cheap Accutane , http://www.formspring.me/BillySjogren/q/322127387229687998#13809 buy generic Accutane
BymnAnymn napisał/a:
2 dni, 1 godzina temu (16 maja 2012, 15:51)
buy cheap viagra – buy viagra , http://buyviagraonlinebest.com.com/#20238 buy generic viagra
Arteboode napisał/a:
1 dzień, 18 godzin temu (16 maja 2012, 22:35)
buy cheap viagra – generic viagra , http://buyviagraonlinebest.com/#3122 buy viagra online
Bgjhzjyt napisał/a:
1 dzień, 15 godzin temu (17 maja 2012, 00:58)
Хороший мастер на все руки осуществит ремонт холодильников и бытовых морозильников вокруг станции метро Отрадное срочно,качественно и с гарантией На нашем сайте http://www.xolodremont.ru/ вы можете заказать ремонт холодильников ремонт холодильников на дому
——————————
Ремонт холодильников
Ремонт холодильников в районе метро Митино
EsselsorA napisał/a:
1 dzień, 15 godzin temu (17 maja 2012, 01:19)
purchase avodart – order avodart , http://www.formspring.me/BrooksRobak/q/322127387313582786#14424 cheap dutasteride
Bgjhzjyt napisał/a:
1 dzień, 11 godzin temu (17 maja 2012, 05:05)
Быстрый и опытный мастер проведет ремонт холодильников и бытовых морозильников у станции метро Царицыно мгновенно,качественно и гарантированно На нашем сайте http://www.xolodremont.ru/ вы можете заказать ремонт холодильников ремонт холодильников атлант
——————————
Ремонт холодильников у метро Войковская
Ремонт холодильников Атлант
Siliphids napisał/a:
1 dzień, 5 godzin temu (17 maja 2012, 11:18)
viagra without prescription – order viagra , http://buyviagraonlinebest.com/#5127 buy generic viagra
Tanopiesesova napisał/a:
1 dzień, 4 godziny temu (17 maja 2012, 12:36)
buy cheap bactrim – bactrim without prescription , http://www.formspring.me/ShawneeDeroven/q/322127388316008626#6606 trimethoprim 800 mg
Siliphids napisał/a:
1 dzień temu (17 maja 2012, 16:35)
buy viagra online – cheap generic viagra , http://buyviagraonlinebest.com/#502 viagra online
buy celebrex napisał/a:
18 godzin, 31 minut temu (17 maja 2012, 22:23)
Celecoxib is tolerant of recompense the relief of anguish buy celebrex online , fever, swelling, and tenderness caused on osteoarthritis, rheumatoid arthritis, and ankylosing spondylitis. Celecoxib does purchase celebrex not prevent the progression of either type of arthritis. It reduces only the symptoms and signs of arthritis. Celecoxib has been approved for patients with familial FAP who be suffering with not had their colons removed. Celebrex http://flavors.me/celebrexcelecoxib celebrex also is approved pro the relief of wise agony and the pain of menstrual cramps.
MewFinnypep napisał/a:
14 godzin, 2 minuty temu (18 maja 2012, 02:52)
generic viagra – cheap generic viagra , http://buycheapviagraonlinebest.com/#2634 buy viagra
Organoproorgo napisał/a:
12 godzin, 52 minuty temu (18 maja 2012, 04:01)
Payday Loans – Payday Loans , http://paydayloanshereonline.com/#4821 Payday Loans
clergeMep napisał/a:
6 godzin, 19 minut temu (18 maja 2012, 10:34)
order viagra – viagra 50 mg , http://buygenericviagraonlinenow.com/#4221 buy cheap viagra
buy yasmin napisał/a:
4 godziny, 34 minuty temu (18 maja 2012, 12:20)
A generic manifestation of Yasmin generic yasmin has been approved by the FDA. In any case, this does not middle that the product will necessarily be commercially ready – perchance because yasmin buy of antidepressant patents and/or numb exclusivity. The following products are interchangeable to http://www.yasmin.sitew.com generic yasmin Yasmin.
Lesteashy napisał/a:
24 minuty temu (18 maja 2012, 16:30)
http://viagragenericoenespana.com/#7749 sildenafil para hipertension pulmonar pulmonary arterial hypertension comprar viagra sildenafil comentarios