Op. cit.,

Metody badawcze stosowane przez antropologów medycyny wynikają z podejmowanych tematów i zadawanych pytań. Coraz częściej systemy władzy, nierówności i przemocy są brane pod uwagę w studiach nad zdrowiem i chorobą.

Antropologia wyróżnia się wśród nauk społecznych zdolnością dokumentowania i opisywania ludzkiej codzienności i życiowych doświadczeń oraz umiejscawiania ich w kontekście procesów społecznych i politycznych. Specyficzna metoda obserwacji uczestniczącej i gęsty opis oferują wgląd w to, w jaki sposób każdego dnia ludzie negocjują złożone procesy, interpretują i nadają znaczenie otaczającemu światu i poszczególnym aspektom kultury, takim jak relacje płciowe lub zdrowie i leczenie. Antropologia medyczna, zainteresowana początkowo rdzennymi systemami leczenia i etnomedycyną, stopniowo zaczęła zajmować się też systemami zdrowia, ekologią medyczną i badaniem problemów zdrowotnych. Pojawiły się nowe możliwości zawodowe dla antropologów pracujących poza uniwersytetami, wzrosło zainteresowanie antropologią medyczną i jej zastosowaniami. Rozwój ten spowodował, że antropologia medyczna używa dziś różnorodnych metod, wykraczających poza obserwację uczestniczącą i wywiady. Dzięki perspektywom takim jak feministyczna czy krytyczna antropologia medyczna badacze w coraz większym stopniu zwracają uwagę na systemy władzy i nierówności w kształtowaniu procesów chorobowych i skutecznych metod leczenia. Każda z tych perspektyw wymaga specyficznych metod badań. Studia nad globalną epidemią HIV/AIDS są dobrym przykładem, umożliwiają jednoczesne przyjrzenie się rozpiętości zarówno pytań zadawanych przez antropologów medycznych, jak i metod stosowanych, by udzielić na nie odpowiedzi.

Dekonstruując 4H

HIV/AIDS jest przedmiotem badań antropologów medycznych od czasu pojawienia się na początku lat 80. XX w., a zainteresowanie tą chorobą wciąż rośnie. Jak pisze Paula Treichler, wszędzie HIV jest „epidemią znaczenia”, a reakcje zawsze są polityczne. Na przykład w Afryce biomedycyna napotkała istniejące systemy wiedzy i wierzeń, a strategie postępowania z AIDS były związane z historycznie uwarunkowanymi relacjami między Afryką a Zachodem. Antropolodzy odegrali też kluczową rolę w krytyce pojęcia „grup ryzyka”, które zdominowało większość dyskusji wokół HIV w latach 80., krytyce twierdzenia, że HIV/AIDS ograniczone było do pewnych grup społecznych, szczególnie 4H: Haitańczyków, homoseksualistów, hemofilików i heroinistów. Antropolodzy i inni badacze społeczni pracowali nad tym, by pokazać, że są istotne różnice wewnątrz tych grup, że nie każdy członek poszczególnej grupy ponosi ryzyko i że koncepcja grup ryzyka w sposób problematyczny przedstawia je jako odizolowane od reszty społeczeństwa. Antropologia przygląda się również sposobom, w jakie piętnuje się i dyskryminuje pewne kategorie ludzi (na przykład Haitańczyków w USA, Afrykańczyków w Rosji). Co więcej, wczesne badania dotyczące HIV w Afryce przeprowadzane były przez osoby nieprzygotowane do tego i koncentrujące się na „egzotycznej seksualności afrykańskiej”, widzące kulturę jako przeszkodę, którą należy pokonać. Skłonne były mówić o „nadmiernym” i „chorym” życiu seksualnym Afrykańczyków, co przypominało wypowiedzi z czasów kolonialnych.

Antropolodzy medyczni byli szczególnie aktywni, jeśli chodzi o oferowanie nowych sposobów patrzenia na profilaktykę HIV. Badacze tacy jak Brooke Schoepf twierdzili, że biomedyczny model, który dominuje w wielu działaniach na rzecz zapobiegania, zakłada osobistą odpowiedzialność za zdrowie i nie pozwala na dyskusję nad tym, w jaki sposób zachowania związane są z warunkami społecznymi lub jak społeczeństwo kształtuje życie swoich członków. Badania skierowane na profilaktykę często zakładały, że wystarczy przekonać jednostki do zmiany zachowania tak, żeby zmniejszyć ryzyko zarażania HIV. Lecz kiedy te strategie i programy zaczęły być stosowane w różnych warunkach kulturowych, wielu antropologów zaczęło kwestionować ich efektywność. Zauważali, że w różnych kulturach praktyki seksualne są krańcowo różne, nawet w subkulturach tej samej kultury (na przykład narkomani w USA). Antropolodzy i inni badacze społeczni twierdzili, że sama informacja nie wystarczy, by przekonać do zmiany zachowania. Konkludowali, że bardziej złożony zespół społecznych, strukturalnych i kulturalnych czynników zapośrednicza strukturę ryzyka i że dynamika indywidualnej psychologii nie może w pełni wyjaśnić lub wytworzyć zmiany w zachowaniu seksualnym bez wzięcia pod uwagę bardziej ogólnych kwestii. W latach 90. prace antropologiczne zaczęły podawać w wątpliwość biomedyczne badania nad HIV.

Ku antropologii HIV/AIDS

Dziś antropologiczne badania nad HIV koncentrują się głównie na dwóch obszarach: interpretacji znaczeń kulturowych oraz czynnikach strukturalnych, które kształtują podatność na zarażenie HIV. Oba kierunki badań wskazują na troskę o stworzenie bardziej efektywnych i kulturowo dopasowanych programów profilaktycznych. W ramach pierwszego podejścia nowe zainteresowanie znaczeniami seksualnymi podkreśla ich zbiorowy charakter. Większość z tych prac początkowo dotyczyła kultur niezachodnich, a później zastosowana została do tych zachodnich. Badania pokazały, że kategorie używane w biomedycznych modelach przenoszenia wirusa niekoniecznie zachowywały prawdziwość we wszystkich przypadkach. Oznaczały ruch od perspektywy etic (zewnętrznej) do kategorii emic (wewnętrznej). Z punktu widzenia zapobiegania znaczy to, że ściśle behawioralne interwencje mogą nie być właściwym środkiem, ponieważ nowa wiedza o ryzyku seksualnym będzie interpretowana w istniejących ramach. Profilaktyka korzystająca z etnografii będzie więc, zgodnie z tym podejściem, bardziej efektywna w zmienianiu norm społecznych. Na przykład, w badaniach społecznych HIV zaczęto brać pod uwagę takie kwestie jak: liczba partnerów seksualnych, częstotliwość praktyk seksualnych, wcześniejsze choroby przenoszone drogą płciową, wiedza o przenoszeniu wirusa HIV i przekonanie na temat własnego ryzyka.

Antropolożka medyczna Elisa Sobo rozpoczęła badania wśród biednych kobiet z centrów miast w Stanach Zjednoczonych, ponieważ rosła wśród nich liczba zarażeń HIV. Kobiety te nie brały pod uwagę korzystania z prezerwatyw, mimo że wiedziały, iż ich używanie zmniejsza ryzyko zarażenia HIV. Jej badania pokazały, że jeśli kobieta sugeruje założenie prezerwatywy, jej partner pyta: „Dlaczego, masz AIDS?”. W dodatku mężczyzna może powiedzieć, że „używa kondomów ze wszystkimi innymi”, więc nie ma powodu do zmartwień. Co więcej Sobo zauważyła, że kobiety mogą angażować się w niebezpieczny seks, by potwierdzić swą „mądrość”, zdolność stwierdzenia, czy ich mężczyzna jest „czysty”. Seks bez prezerwatywy zakłada wierność i zaufanie jako centralne wartości w związkach. Sobo konkluduje, że informacja zachęcająca do używania kondomów adresowana do tej grupy kobiet powinna akcentować raczej miłość i zaufanie, a nie zdradę i pożądanie.

Profilaktyka a uwarunkowania strukturalne

Drugie podejście do HIV w ramach antropologii medycznej – koncentrowanie się na czynnikach strukturalnych kształtujących podatność na wirusa – również ma znaczenie dla zapobiegania HIV. Paul Farmer, jeden z najbardziej znanych zwolenników tego podejścia, twierdzi, że nie tylko kulturowe, lecz także strukturalne, polityczne i ekonomiczne czynniki kształtują doświadczenie seksualne i czasami to właśnie one są najbardziej złożonymi przeszkodami efektywnej profilaktyki HIV. Rozwój perspektywy polityczno-ekonomicznej w antropologii kulturowej spowodował zwrócenie uwagi na globalizację i makrostruktury, które stworzyły warunki prowadzące do rozpowszechnienia się HIV, takie jak strukturalne programy przystosowawcze, tj. programy kładące nacisk na prywatyzację i ograniczające dostęp do opieki społecznej i medycznej, zastępujące programy rządowe, potrzebne biednym ludziom do przeżycia, a także wzrost migracji zarobkowej i zubożenie. Badania te koncentrują się na formach przemocy strukturalnej: brały pod uwagę wzajemne oddziaływanie czynników społecznych, takich jak ubóstwo i wyzysk ekonomiczny, władza i płeć, przemoc seksualna, rasizm i społeczne wykluczenie. Podejście skupione na przemocy strukturalnej przywiązuje wagę do historycznie konstytuowanych systemów politycznych i ekonomicznych, do których trzeba się odwołać, by zredukować rozprzestrzenianie się HIV. Sytuuje się zachowania seksualne w szerszych ramach, rozważając sposoby, w jakie czynniki strukturalne kształtują doświadczenia seksualne i konstruują możliwość płciowych interakcji pomiędzy aktorami społecznymi (na przykład definiując, kto jest potencjalnym partnerem seksualnym, jakie sposoby uprawiania seksu są odpowiednie w danych okolicznościach). Zwraca się uwagę na różnice, szczególnie pomiędzy mężczyznami i kobietami, i możliwości (władzę) pewnych aktorów do negocjowania warunków kontaktu seksualnego. Farmer przedstawia przykład Haiti, by zilustrować zespół czynników, które grają rolę w tworzeniu ryzyka. Jego praca pokazuje, że ponoszących ryzyko nie dotyczą żadne z tradycyjnych czynników ryzyka, takich jak wielość partnerów, kontakt z krwią, zażywanie narkotyków. Raczej nie liczba partnerów, lecz ich zawód determinuje ryzyko HIV; zawód partnerów seksualnych odzwierciedla poszukiwanie ekonomicznego bezpieczeństwa w skrajnie niekorzystnych warunkach. Farmer podkreśla, że szczególnie kobiety o niskich dochodach podatne są na zarażenie. Co więcej dostępność opieki zdrowotnej, będąca odzwierciedleniem czynników socjoekonomicznych i politycznych, również wpływa na podatność na zarażenie. Na przykład obecność innych nieleczonych chorób przenoszonych drogą płciową zwiększa prawdopodobieństwo zarażenia HIV, a diagnozowanie i leczenie tych schorzeń stanowi problem, jeśli infrastruktura ochrony zdrowia jest słaba. Brak dostępu do testów na obecność HIV, czy niemożność przeprowadzenia darmowych i poufnych testów, może również przyczynić się do wzrostu zachorowań. W związku z tym profilaktyka powinna koncentrować się na nowych możliwościach zatrudnienia osób zarabiających za pomocą seksu lub na ułatwieniu dostępu do prezerwatyw.

Jak wynika z tych przykładów, antropologia medyczna skłania się ku nowym formom badań, często wymagającym interdyscyplinarnej współpracy i partnerstwa ze społecznościami dotkniętymi problemami zdrowotnymi. Niektórzy antropolodzy zajęli się badaniami stosowanymi, próbując pokazać, że istnieje logika w myśleniu tych, którzy narażani są na ryzyko (np. prostytutki lub nosicielki HIV, które chcą mieć dzieci) i badali wpływ AIDS na rodziny i społeczności. Inni, na przykład Merill Singer, wykorzystali action research, by pobudzić zmianę społeczną, taką jak formowanie lokalnych grup zainteresowanych tym problemem. Jak zauważyli Richard Parker i Anke Ehrhardt, ekspansja antropologii w nowe rejony wymaga uznania różnorodności metod badawczych w przyborniku etnografa, a nie ograniczania się do obserwacji uczestniczącej. By umiejscowić ludzką codzienność i życiowe doświadczenia w kontekście kulturowym, politycznym i ekonomicznym, antropolodzy medyczni mogą zastosować analizę źródeł pisanych, przeprowadzić wywiady pogłębione, prowadzić badania grup fokusowych i rozpisywać sondaże. Antropolog medycyny powinien budować etnograficzny opis szczególnego kontekstu, korzystając z różnych metod, tak jakościowych, jak i ilościowych.

Przeł. Agnieszka Kościańska i Michał Petryk

Opcity: Paul Farmer, AIDS and Accusation: Haiti and the Geography of Blame; Infections and Inequalities: The Modern Plagues; Richard Parker i Anke Ehrhardt, Through an Ethnographic Lens: Ethnographic Methods, Comparative Analysis, and HIV/AIDS Research („AIDS and Behavior”, t. 5, nr 2); Brooke Schoepf, AIDS, Sex, and Condoms: African Healers and the Reinvention of Tradition in Zaire („Medical Anthropology”, 1992, t. 14); Merrill Singer, M. Duke i M. Weeks, Research Report: Building Bridges to Drug Treatment: A Role for Applied Anthropology („AIDS and Anthropology Bulletin”, t. 11, nr 1); Elisa Sobo, Finance, Romance, Social Support, and Condom Use among Impoverished Inner-City Women („Human Organization”, t. 54); Paula Treichler, How to Have Theory in an Epidemic: Cultural Chronicles of AIDS.